Sự phát triển của tài sản số và tín dụng trực tuyến đang đặt ra nhiều thách thức trong việc giải quyết tranh chấp. Dù đã có nền tảng, thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ khoảng trống về thẩm quyền tài phán, rào cản chi phí và sự thiếu hụt các quy định cụ thể đối với chứng cứ điện tử.
Ngày 12/08/2026, tại hội nghị Tái định hình giao dịch trong kỷ nguyên số do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM (ITPC) tổ chức, các chuyên gia đã phân tích vấn đề giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực tài sản số và giao dịch tín dụng trực tuyến. Sự chuyển dịch từ chứng cứ vật lý sang dữ liệu số đang đặt ra nhiều thách thức mới cho hệ thống pháp luật và các phương thức giải quyết tranh chấp.
Khoảng trống pháp lý và rào cản chi phí trong giao dịch tài sản số
Luật sư Phùng Anh Tuấn, Giám đốc, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH MTV VCI Legal, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên VMC, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội các Nhà đầu tư Tài chính Việt Nam (VAFI), cho biết Nghị quyết 05 đã đặt nền tảng pháp lý cho giao dịch tài sản số và công nhận các phương thức giải quyết tranh chấp bao gồm thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án.
Nghị quyết quy định 5 nghĩa vụ cốt lõi đối với tổ chức cung cấp dịch vụ gồm phải có quy trình phòng ngừa xung đột lợi ích và bồi thường cho khách hàng, tách biệt tài sản của tổ chức và khách hàng, lưu trữ dữ liệu (như địa chỉ ví, IP, tài khoản ngân hàng) trên máy chủ tại Việt Nam tối thiểu 10 năm, chịu trách nhiệm bồi thường khi mất tài sản và không được miễn trừ trách nhiệm khi có sự tham gia của bên thứ ba.
Tuy nhiên, việc giải quyết tranh chấp trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Vấn đề đầu tiên là việc xác định thẩm quyền tài phán do tài sản số không có biên giới vật lý, đòi hỏi các cơ quan chức năng phải căn cứ vào dữ liệu ngoại chuỗi (off-chain) như chủ thể và địa điểm cung cấp dịch vụ. Vấn đề thứ hai nằm ở hoạt động lưu ký, khi rủi ro phân định trách nhiệm rất cao nếu xảy ra sự cố mất mát tài sản hoặc hệ thống bị tấn công.
Một rào cản lớn khác đối với các nhà đầu tư cá nhân là chi phí giải quyết tranh chấp (ADR). Đối với một khiếu nại trị giá 50 triệu đồng tại Việt Nam, chi phí trọng tài 3 người có thể chiếm đến 33% giá trị tranh chấp, trọng tài 1 người là 23% và hòa giải là 16%. Trong khi đó, mức chi phí này ở Singapore chỉ dưới 2% và tại Anh là 0%.
Bên cạnh đó, thị trường hiện đang thiếu vắng các quy định cụ thể về thủ tục và cơ quan giám định chuyên môn cho giao dịch số. Hiện nay, Hiệp hội Blockchain Việt Nam (VBA) đang thực hiện khoảng 95% các báo cáo truy vết tài sản số để hỗ trợ cơ quan thực thi pháp luật. Việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng không khả thi đối với tài sản số hoặc các bên thứ ba cung cấp dịch vụ (như các sàn giao dịch nước ngoài) vì thiếu cơ sở thực thi.
Thay đổi cấu trúc giao dịch trong tín dụng trực tuyến
Trong lĩnh vực tài trợ vốn, Luật sư Phan Hoài Nam, CEO Công ty Tư vấn và Công ty Luật W&A, Trọng tài viên VIAC, Giảng viên Học viện Tư pháp và ACCA, nhận định xu hướng số hóa đã tạo ra các mô hình mới như cho vay trực tuyến, cho vay ngang hàng (P2P), mua trước trả sau (BNPL) và tài trợ chuỗi cung ứng số. Sự tham gia của công nghệ không làm thay đổi bản chất quan hệ vay mượn nhưng làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc giao dịch.
Các tranh chấp hiện nay không chỉ xoay quanh yêu cầu thanh toán nợ gốc hay tiền lãi, mà tập trung vào tính hiệu lực của hợp đồng điện tử và việc xác lập chứng cứ số. Thay vì hồ sơ giấy tờ gốc, các cơ quan giải quyết tranh chấp phải làm việc với nhật ký truy cập và mã xác thực OTP.
Đặc biệt trong mô hình cho vay ngang hàng, việc xác định trách nhiệm của nền tảng số là yếu tố trọng yếu. Trách nhiệm này phụ thuộc vào việc nền tảng chỉ đơn thuần cung cấp ứng dụng kết nối, hay có tham gia trực tiếp vào khâu thẩm định hồ sơ, quản lý khoản vay và thu hồi nợ.
Với sự thiếu hụt quy định chi tiết về chứng cứ điện tử, phương thức hòa giải thương mại đang được đánh giá là giải pháp tối ưu. Khác với quy trình xét duyệt chứng cứ cứng nhắc tại tòa án - tương tự như một án lệ năm 2017 tại Bến Tre khi tòa bác bỏ yêu cầu nộp 2.6 tỷ đồng tiền thuế kinh doanh Bitcoin vì tài sản số chưa được công nhận - thủ tục hòa giải và trọng tài linh hoạt hơn trong việc ghi nhận dữ liệu số, giúp các tổ chức tài chính và cá nhân đạt được thỏa thuận và bảo vệ uy tín thương mại.
Thanh Trúc
FILI
