Dự thảo quy hoạch 100 năm của TPHCM đánh giá Cái Mép Hạ phù hợp nhất cho khu thương mại tự do gắn cảng nước sâu và gần sân bay Long Thành.
Hồ sơ xây dựng Dự thảo Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm kế thừa định hướng nghiên cứu khu thương mại tự do tại 4 vị trí gồm Cái Mép Hạ, Cần Giờ, An Bình và Bàu Bàng. Trong số này, Cái Mép Hạ được đánh giá là lựa chọn phù hợp nhất để phát triển thành khu trọng điểm.
Khu vực dự kiến quy hoạch rộng khoảng 3.8 ngàn ha, nằm tại phường Tân Phước và Tân Hải, cạnh cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải. Không gian này tạo thành một khối liền kề, được giới hạn bởi hệ thống sông rạch, đường 991B và vịnh Gành Rái; cách trung tâm TPHCM khoảng 50km và sân bay quốc tế Long Thành khoảng 25km.
Cần Giờ có quy mô dự kiến 1-2 ngàn ha, còn An Bình và Bàu Bàng rộng khoảng 100ha mỗi khu. Tuy nhiên, việc cùng xuất hiện trong quy hoạch không đồng nghĩa cả 4 sẽ được phát triển đồng thời thành những khu thương mại tự do độc lập, có chức năng và vị thế ngang nhau.
Theo đánh giá của dự thảo, mô hình này chỉ phát huy hiệu quả khi dòng hàng, cảng biển, kho bãi, hải quan, dịch vụ hỗ trợ và hệ sinh thái doanh nghiệp được tập trung trong một không gian đủ lớn. Nếu chia nhỏ thành nhiều khu có chức năng tương đồng, vốn đầu tư và chính sách ưu đãi có thể bị dàn trải, trong khi chi phí quản lý tăng và phát sinh cạnh tranh nội vùng.
Cái Mép Hạ vì vậy được đặt ở vị trí trung tâm, còn 3 khu vực kia đảm nhận vai trò bổ trợ theo từng giai đoạn.
Một khu 3.8 ngàn ha bên cảng nước sâu
Lợi thế lớn nhất của Cái Mép Hạ nằm ở vị trí liền kề Cái Mép - Thị Vải, 1 trong 3 cụm cảng biển lớn nhất Việt Nam, được quy hoạch thành cảng cửa ngõ kết hợp trung chuyển quốc tế. Khu vực này có thể tiếp nhận tàu container trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến vận tải biển đường dài.
Năm 2025, riêng Cái Mép - Thị Vải xử lý khoảng 7.6 triệu TEU, chiếm hơn 30% lượng container qua cảng biển cả nước. Cụm cảng có 48 tuyến container quốc tế hoạt động mỗi tuần, trong đó hơn 20 tuyến tàu mẹ đi thẳng đến châu Âu và hai bờ nước Mỹ.
Dự án cảng tổng hợp và container tại Cái Mép Hạ được nêu với công suất thiết kế tối đa khoảng 10.8 triệu TEU mỗi năm. Nếu được triển khai, khu vực này không phải gây dựng dòng hàng và dịch vụ từ đầu mà có thể dựa vào mạng tuyến quốc tế, hệ sinh thái cảng biển và logistics đã hình thành quanh Cái Mép - Thị Vải.
Không gian 3.8 ngàn ha dự kiến được chia thành 3 lớp chức năng liền kề.
Lớp thứ nhất rộng khoảng 1,779ha, gồm cảng biển, cảng thủy nội địa và ga đường sắt. Đây là đầu mối trung chuyển, kết nối cảng với sân bay Long Thành, vùng Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long và các hành lang kinh tế quốc tế.
Khoảng 1,179ha tiếp theo được dành cho kho bãi, logistics và công nghiệp. Các hoạt động dự kiến gồm lưu trữ, phân phối hàng hóa, kiểm tra chuyên ngành, hậu cần cảng, cơ khí hàng hải và công nghiệp công nghệ cao. Khu vực này còn được đề xuất nghiên cứu cơ chế cảng mở, phục vụ hàng xuất nhập khẩu và hàng trung chuyển giữa hệ thống kho bãi với các bến cảng.
Phần còn lại rộng khoảng 851ha dành cho đô thị thương mại - dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao, trong đó gần 147ha là không gian dự trữ xanh và tín chỉ carbon rừng. Nhóm ngành được định hướng thu hút gồm cơ khí hàng hải, thiết bị năng lượng tái tạo, vật liệu và linh kiện công nghệ cao, công nghệ thực phẩm, dược phẩm và công nghệ sinh học.
Các dịch vụ hỗ trợ cũng được mở rộng ra ngoài hoạt động bốc dỡ hay lưu kho truyền thống. Cái Mép Hạ có thể phát triển kho ngoại quan, chế biến sau cảng, logistics giá trị gia tăng, phân phối khu vực, thương mại quốc tế, bảo hiểm vận tải, tài chính, thanh toán và đổi mới sáng tạo phục vụ hàng hải.
Như vậy, khu thương mại tự do này được định hình trên 3 trụ chính: cảng nước sâu trung chuyển quốc tế; trung tâm logistics kết hợp công viên công nghiệp và công nghệ cao; cùng không gian thương mại, dịch vụ và đổi mới sáng tạo.
Dự thảo đặt nhiệm vụ hoàn thiện đề án thành lập khu thương mại tự do gắn cảng biển tại Cái Mép Hạ, đồng thời nghiên cứu khung pháp lý riêng về hải quan, thuế, đất đai và mô hình quản lý. Thủ tục kiểm tra chuyên ngành, thông quan tại cảng cạn và trung tâm logistics sẽ được số hóa, đi cùng định hướng cảng thông minh, logistics xanh và nền tảng dữ liệu vận hành chuỗi cung ứng.
Trong khi đó, Cần Giờ được xếp vào lộ trình dài hạn, gắn với cảng trung chuyển quốc tế, vịnh Gành Rái, kinh tế biển, logistics và năng lượng tái tạo. Công suất cảng dự kiến đạt 4.8 triệu TEU vào năm 2030 và 16.9 triệu TEU vào năm 2047, nhưng việc phát triển phải tuân thủ giới hạn sức chịu tải của khu dự trữ sinh quyển và rừng ngập mặn.
An Bình tại Dĩ An và Bàu Bàng giữ vai trò hậu phương logistics. An Bình kết nối các trung tâm hàng hóa tại khu vực Bình Dương trước đây với Cái Mép - Thị Vải, còn Bàu Bàng gắn với hành lang công nghiệp - cửa khẩu phía Bắc và các tuyến đường sắt TPHCM - Lộc Ninh, Bàu Bàng - Mộc Bài. Hai khu vực này phù hợp phát triển cảng cạn, điểm gom và trung chuyển hàng hóa hơn là cùng lúc trở thành những khu thương mại tự do ngang cấp với Cái Mép Hạ.
Hành lang hàng hải nối Cái Mép, Cần Giờ và Long Sơn
Cái Mép Hạ là một phần của hành lang Cái Mép - Cần Giờ - Long Sơn, được xác định là không gian hàng hải - logistics quốc tế trong quy hoạch TPHCM. Cùng với Cát Lái và cụm cảng hiện hữu, Thủ Thiêm, hành lang này tạo thành 3 không gian của Trung tâm Hàng hải Quốc tế TPHCM.
Cát Lái và cụm cảng TPHCM hiện hữu được định hướng chuyển dần từ cảng container truyền thống sang đầu mối phân phối cho thị trường nội địa và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Các hoạt động chính gồm vận tải sà lan, kho bãi, gom hàng, logistics đô thị và logistics phục vụ thương mại điện tử.
Thủ Thiêm đảm nhận phần dịch vụ có giá trị cao hơn. Khu vực này được định vị thành trung tâm tài chính - dịch vụ hàng hải, tập trung huy động vốn, tài trợ hạ tầng và đội tàu, tài trợ thương mại, bảo hiểm, môi giới, pháp lý, kế toán, trọng tài và giải quyết tranh chấp hàng hải.
Cái Mép - Cần Giờ - Long Sơn là không gian dành cho cảng nước sâu, cảng trung chuyển, kho bãi quy mô lớn, khu thương mại tự do, dịch vụ chuỗi cung ứng, công nghiệp và năng lượng xanh. Cảng Cần Giờ tập trung tiếp nhận tàu mẹ và trung chuyển container, trong khi Cái Mép Hạ bổ sung năng lực khai thác cảng nước sâu cho toàn vùng.
Mục tiêu của quy hoạch là nâng tỷ lệ hàng trung chuyển từ mức thấp hiện nay lên khoảng 10-25% trong trung và dài hạn. Điều này có nghĩa hệ thống cảng TPHCM không chỉ xử lý hàng xuất nhập khẩu trong nước mà còn hướng đến giành thêm luồng container trung chuyển giữa các tuyến hàng hải quốc tế.
Nền tảng ban đầu đã khá lớn. Năm 2025, hệ thống cảng sau sáp nhập có công suất khoảng 17.4 triệu TEU và xử lý 351.6 triệu tấn hàng hóa, trong đó lượng container đạt 13.9 triệu TEU. Hai cụm cảng TPHCM và Cái Mép - Thị Vải chiếm khoảng 70% sản lượng container cả nước.
Điểm nghẽn hiện nằm phía sau cầu cảng. Hàng container hiện tập trung lớn tại một số bến như Tân Cảng Cát Lái, Gemalink, CMIT và TCIT, gây áp lực lên khu nước, cầu bến, bãi, cổng cảng và các tuyến kết nối. Hạ tầng cảng cạn, bến thủy nội địa, điểm gom hàng và mạng hậu phương cảng chưa đồng bộ, nên việc tăng công suất bến có thể chỉ chuyển ùn tắc từ khu nước sang đường bộ và kho bãi.
Quy hoạch vì thế đặt đường sắt và đường thủy vào vai trò lớn hơn. Đường sắt hàng hóa được nghiên cứu để nối các khu công nghiệp tại Bình Dương, Đồng Nai với Cái Mép - Thị Vải và sân bay Long Thành. Trên đường bộ, mạng hậu phương cảng sẽ dựa vào các tuyến vành đai, cao tốc Bến Lức - Long Thành và hệ thống đường kết nối Cái Mép - Thị Vải.
Các tuyến sông Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè, Soài Rạp, Lòng Tàu - Thị Vải và Vàm Cỏ được định hướng gom, vận chuyển và phân phối hàng bằng sà lan. Mạng trung tâm logistics phía Đông gồm Long Bình, Cát Lái, Linh Trung và khu công nghệ cao; phía Tây và Tây Bắc có Tân Kiên, Củ Chi, phục vụ hàng công nghiệp, nông nghiệp và luồng hàng từ Đồng bằng sông Cửu Long.
Hệ thống cảng cạn tại An Sơn, Bình Hòa - Tân Cảng Sóng Thần, TBS Tân Vạn, An Tây - Rạch Bắp, Phú Mỹ - Cái Mép, Mỹ Xuân và Phước Hòa sẽ gom và phân phối container, hạn chế lượng hàng phải đi thẳng vào khu vực cảng và nội đô.
Đến năm 2030, logistics được đặt mục tiêu đóng góp trên 8.5% GRDP thành phố, với doanh thu dịch vụ tăng 15-20% mỗi năm. Việc hoàn thiện mạng gom hàng cũng được kỳ vọng góp phần đưa chi phí logistics của cả nước về khoảng 12-15% GDP.
Hành lang cảng biển này nằm trong bức tranh kinh tế biển rộng hơn của TPHCM sau sáp nhập. Quy hoạch xác định 4 trụ cột gồm kinh tế hàng hải; du lịch biển, đảo và đô thị ven biển; năng lượng; cùng nuôi trồng và khai thác thủy sản. Cách tiếp cận chuyển từ phát triển từng ngành riêng lẻ sang tổ chức không gian biển tích hợp, gắn kinh tế với quốc phòng - an ninh, khoa học công nghệ, bảo vệ môi trường và hội nhập quốc tế.
Trong đó, Nhà Bè - Hiệp Phước phát triển đô thị - cảng - logistics, kết nối khu trung tâm với Cần Giờ và Cái Mép. Cần Giờ vừa là khu dự trữ sinh quyển, rừng ngập mặn, du lịch sinh thái, vừa được định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế xanh dương và cảng trung chuyển quốc tế.
Cái Mép - Thị Vải - Phú Mỹ - Long Sơn tập trung cảng biển, logistics, công nghiệp sạch, năng lượng và dịch vụ hậu cần hàng hải. Vũng Tàu - Long Hải - Hồ Tràm phát triển du lịch biển chất lượng cao, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe, thể thao biển, kinh tế đêm và dịch vụ quốc tế; còn Côn Đảo là không gian sinh thái, di sản, quốc phòng - an ninh và du lịch cao cấp có kiểm soát.
Chuỗi dầu khí - LNG cũng được quy hoạch từ khâu tiếp nhận, tồn trữ và vận chuyển đến điện khí, hóa dầu và dịch vụ kỹ thuật. Long Sơn - Phú Mỹ - Bà Rịa - Cái Mép - Thị Vải sẽ phát triển lọc hóa dầu, LNG, tái hóa khí, phân bón và các sản phẩm công nghiệp giá trị cao. Điện gió ngoài khơi tại vùng biển Vũng Tàu - Cần Giờ cùng các nguồn năng lượng tái tạo khác tiếp tục được nghiên cứu.
Phát triển ven biển đi kèm yêu cầu kiểm soát lấn biển, khai thác tài nguyên và đô thị hóa theo sức chịu tải môi trường, nhất là tại Cần Giờ, Phú Mỹ, Vũng Tàu và Côn Đảo. Định hướng dài hạn là hình thành cảng xanh, logistics xanh, chuỗi cung ứng carbon thấp, năng lượng tái tạo và du lịch sinh thái chất lượng cao.
Giai đoạn 2026-2030, TPHCM ưu tiên các tuyến vành đai, cao tốc, cầu qua sông và kết nối cảng biển - sân bay - cửa khẩu. Từ năm 2031-2045, trọng tâm chuyển sang hoàn thiện đường sắt hàng hóa, cảng biển quốc tế, khu thương mại tự do, trung tâm logistics, Trung tâm Tài chính Quốc tế và các chương trình chuyển đổi xanh.
Tử Kính
FILI
.jpg)
